Pierwsza pomoc w zakładzie — co musisz wiedzieć

System pierwszej pomocy w zakładzie pracy to jeden z tych obszarów BHP, który bardzo łatwo potraktować formalnie: apteczka na ścianie, kilka nazwisk na tablicy, instrukcja w ramce i temat uznany za zamknięty.

W praktyce pierwsza pomoc ma znaczenie wtedy, gdy liczą się minuty. Skaleczenie, zasłabnięcie, oparzenie, porażenie prądem, kontakt z substancją chemiczną, uraz dłoni, utrata przytomności albo nagłe zatrzymanie krążenia — w takich sytuacjach nie ma czasu na szukanie apteczki, sprawdzanie, kto jest przeszkolony, ani zastanawianie się, gdzie zadzwonić.

Dlatego pierwsza pomoc w zakładzie pracy powinna być zorganizowana jako realny system: z wyznaczonymi osobami, dostępnym wyposażeniem, czytelną instrukcją, oznakowaniem, szkoleniem i regularną kontrolą.

Dlaczego pierwsza pomoc w zakładzie pracy jest tak ważna?

Pierwsza pomoc to pierwsze działania podjęte przed przyjazdem zespołu ratownictwa medycznego albo przed przekazaniem poszkodowanego profesjonalnym służbom. W wielu sytuacjach to właśnie zachowanie osób obecnych na miejscu decyduje o skutkach zdarzenia.

W zakładzie pracy pierwsza pomoc jest ważna z trzech powodów.

Po pierwsze, jest obowiązkiem pracodawcy. Pracodawca powinien zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy oraz wyznaczyć pracowników do jej udzielania.

Po drugie, jest elementem realnego bezpieczeństwa. Nawet najlepsza ocena ryzyka i instrukcje nie eliminują wszystkich zdarzeń. Firma musi być przygotowana na sytuacje awaryjne.

Po trzecie, pierwsza pomoc wpływa na skutki wypadku. Szybka reakcja może ograniczyć następstwa urazu, skrócić czas pomocy i zwiększyć szansę na skuteczne działanie służb ratowniczych.

Co powinien zapewnić pracodawca?

Pracodawca powinien zapewnić sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy. Nie chodzi tylko o zakup apteczki, ale o całość organizacji.

W praktyce trzeba zapewnić:

• środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy,
• wyznaczonych pracowników do udzielania pierwszej pomocy,
• przeszkolenie osób wyznaczonych,
• apteczki lub punkty pierwszej pomocy,
• właściwe rozmieszczenie i oznakowanie apteczek,
• instrukcję udzielania pierwszej pomocy,
• wykaz osób odpowiedzialnych,
• możliwość szybkiego kontaktu z osobami wyznaczonymi,
• łączność ze służbami zewnętrznymi,
• regularną kontrolę wyposażenia,
• dostosowanie systemu do rodzaju działalności i zagrożeń.

Najważniejsze jest to, aby system działał w praktyce. Jeżeli pracownik nie wie, gdzie jest apteczka albo kto jest wyznaczony do pierwszej pomocy, organizacja nie spełnia swojej funkcji.

Ilu pracowników trzeba wyznaczyć do pierwszej pomocy?

Przepisy nie wskazują jednej sztywnej liczby osób wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy dla każdej firmy. Liczba ta powinna być dostosowana do rodzaju działalności, liczby pracowników, organizacji pracy i występujących zagrożeń.

Inaczej będzie wyglądała organizacja pierwszej pomocy w małym biurze, inaczej w zakładzie produkcyjnym, magazynie, firmie chemicznej, serwisie technicznym, laboratorium albo organizacji pracującej zmianowo.

W praktyce trzeba uwzględnić:

• liczbę pracowników,
• liczbę zmian,
• rozkład pomieszczeń i hal,
• odległość między stanowiskami,
• czas dotarcia do apteczki,
• rodzaj zagrożeń,
• wcześniejsze zdarzenia,
• obecność podwykonawców,
• pracę w terenie,
• pracę w odosobnieniu,
• możliwość szybkiego wezwania pomocy.

Dobrą praktyką jest wyznaczenie takiej liczby osób, aby na każdej zmianie i w każdym istotnym obszarze firmy była dostępna osoba przeszkolona z pierwszej pomocy.

Kogo wyznaczyć do udzielania pierwszej pomocy?

Do udzielania pierwszej pomocy warto wyznaczać osoby, które są obecne w miejscu pracy, mają realny kontakt z pracownikami i mogą szybko zareagować.

Najczęściej są to:

• liderzy zmian,
• brygadziści,
• kierownicy obszarów,
• pracownicy produkcji,
• magazynierzy,
• pracownicy utrzymania ruchu,
• osoby z recepcji lub ochrony,
• członkowie zespołów BHP lub ppoż.,
• osoby naturalnie odpowiedzialne i opanowane w sytuacjach stresowych.

Nie wystarczy wpisać nazwiska na listę. Osoba wyznaczona powinna wiedzieć, jak reagować, gdzie znajduje się apteczka, jak wezwać pomoc, komu zgłosić zdarzenie i jak zabezpieczyć miejsce do czasu przybycia służb.

Czy osoby wyznaczone muszą być przeszkolone?

Tak. Osoby wyznaczone do udzielania pierwszej pomocy powinny być przeszkolone. Szkolenie powinno być praktyczne, a nie tylko teoretyczne.

Dobre szkolenie powinno obejmować m.in.:

• ocenę bezpieczeństwa miejsca zdarzenia,
• sprawdzenie przytomności i oddechu,
• wezwanie pomocy,
• resuscytację krążeniowo-oddechową,
• użycie AED, jeżeli firma je posiada,
• postępowanie przy krwotokach,
• rany i skaleczenia,
• oparzenia,
• omdlenia,
• drgawki,
• zadławienie,
• urazy kończyn,
• kontakt z substancjami chemicznymi,
• porażenie prądem,
• postępowanie do czasu przyjazdu pogotowia.

W firmach produkcyjnych i technicznych szkolenie powinno być dopasowane do realnych zagrożeń występujących w zakładzie. Inne scenariusze będą istotne w biurze, inne przy maszynach, a inne w magazynie chemii.

Apteczki w zakładzie pracy — gdzie powinny się znajdować?

Apteczki powinny być rozmieszczone tak, aby pracownicy mieli do nich szybki i łatwy dostęp. Nie powinny być zamknięte w pomieszczeniu, do którego dostęp ma tylko jedna osoba, ani schowane w miejscu, którego nikt nie zna.

Miejsca usytuowania apteczek powinny być:

• łatwo dostępne,
• czytelnie oznakowane,
• znane pracownikom,
• dostosowane do układu zakładu,
• zlokalizowane blisko obszarów podwyższonego ryzyka,
• regularnie kontrolowane,
• zabezpieczone przed zniszczeniem lub zabrudzeniem.

W większych zakładach jedna apteczka przy wejściu do biura zwykle nie wystarczy. Apteczki powinny znajdować się tam, gdzie realnie może dojść do zdarzenia: przy produkcji, magazynie, warsztacie, utrzymaniu ruchu, laboratorium, portierni, strefie załadunku lub innych obszarach ryzyka.

Co powinno być w apteczce?

Nie ma jednej uniwersalnej listy wyposażenia apteczki odpowiedniej dla każdego zakładu. Wyposażenie powinno być dostosowane do rodzaju pracy, liczby osób i zagrożeń występujących w firmie.

W praktyce apteczka może zawierać m.in.:

• rękawiczki jednorazowe,
• maseczkę lub osłonę do sztucznego oddychania,
• opatrunki jałowe,
• kompresy,
• bandaże,
• plastry,
• opaski elastyczne,
• chusty trójkątne,
• nożyczki ratownicze,
• folię NRC,
• środek do dezynfekcji rąk,
• instrukcję udzielania pierwszej pomocy.

W zakładach, gdzie występują szczególne zagrożenia, wyposażenie powinno być rozszerzone. Przykładowo przy pracy z substancjami chemicznymi mogą być potrzebne płuczki do oczu lub prysznice bezpieczeństwa. Przy ryzyku poważnych krwotoków warto rozważyć dodatkowe środki opatrunkowe.

Wyposażenie apteczki najlepiej ustalić z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami oraz na podstawie oceny ryzyka.

Czego nie powinno być w apteczce?

W apteczkach zakładowych nie powinno się przechowywać przypadkowych leków „na wszelki wypadek”. Leki przeciwbólowe, maści, tabletki, krople czy środki wydawane bez kontroli mogą powodować dodatkowe ryzyko, np. reakcje alergiczne, interakcje lub niewłaściwe użycie.

Apteczka pierwszej pomocy powinna służyć do udzielenia pomocy przedmedycznej, zabezpieczenia urazu i wsparcia poszkodowanego do czasu przybycia profesjonalnej pomocy.

Jeżeli firma chce rozszerzyć wyposażenie, powinna robić to świadomie, po analizie ryzyka i konsultacji z odpowiednimi specjalistami.

Punkty pierwszej pomocy

W niektórych zakładach sama apteczka może być niewystarczająca. Tam, gdzie występuje większe ryzyko wypadku albo szczególne zagrożenia, warto zorganizować punkty pierwszej pomocy.

Punkt pierwszej pomocy może być potrzebny szczególnie w firmach, gdzie występują:

• prace z substancjami chemicznymi,
• ryzyko poważnych urazów mechanicznych,
• prace przy maszynach,
• prace na wysokości,
• rozległe hale produkcyjne,
• duże magazyny,
• duża liczba pracowników na zmianie,
• znaczna odległość od służb ratowniczych,
• prace w terenie lub w odosobnieniu.

Punkt pierwszej pomocy powinien być dobrze oznakowany, dostępny i wyposażony odpowiednio do ryzyk występujących w danym obszarze.

Instrukcja pierwszej pomocy

Przy apteczkach i punktach pierwszej pomocy powinna być dostępna instrukcja udzielania pierwszej pomocy. Nie powinna być to długa instrukcja, której nikt nie przeczyta w sytuacji stresu.

Dobra instrukcja powinna być:

• krótka,
• czytelna,
• widoczna,
• oparta na prostych krokach,
• dostosowana do najczęstszych zagrożeń,
• zrozumiała dla pracowników,
• dostępna w miejscu, gdzie znajduje się apteczka.

Instrukcja może obejmować m.in.:

• numery alarmowe,
• sposób wezwania pomocy,
• ocenę bezpieczeństwa miejsca zdarzenia,
• sprawdzenie przytomności,
• sprawdzenie oddechu,
• RKO,
• postępowanie przy krwotoku,
• postępowanie przy oparzeniu,
• postępowanie przy omdleniu,
• postępowanie przy kontakcie z chemią,
• informację, kogo powiadomić w firmie.

Wykaz osób odpowiedzialnych

Przy apteczce lub w łatwo dostępnym miejscu powinien znajdować się wykaz osób wyznaczonych i przeszkolonych do udzielania pierwszej pomocy.

Wykaz powinien zawierać:

• imię i nazwisko osoby,
• miejsce pracy lub dział,
• numer telefonu lub sposób kontaktu,
• informację o zmianie, jeżeli firma pracuje zmianowo.

Ważne, aby lista była aktualna. Częsty błąd to wykaz osób, które już nie pracują w firmie, zmieniły dział albo nie są obecne na danej zmianie.

Oznakowanie apteczek i punktów pierwszej pomocy

Apteczki i punkty pierwszej pomocy powinny być odpowiednio oznakowane i łatwo dostępne. Oznakowanie powinno być zgodne z przyjętymi znakami bezpieczeństwa i widoczne z miejsca pracy.

W praktyce warto sprawdzić:

• czy znak jest widoczny,
• czy apteczka nie jest zasłonięta,
• czy prowadzi do niej swobodny dostęp,
• czy pracownicy wiedzą, gdzie się znajduje,
• czy oznakowanie jest spójne w całym zakładzie,
• czy apteczka jest zamocowana stabilnie,
• czy nie znajduje się w miejscu narażonym na uszkodzenie.

Oznakowanie jest szczególnie ważne dla nowych pracowników, gości, podwykonawców i osób, które nie pracują codziennie w danym obszarze.

Kto kontroluje apteczki?

Apteczki powinny być regularnie kontrolowane. Najlepiej przypisać odpowiedzialność konkretnym osobom.

Kontrola powinna obejmować:

• kompletność wyposażenia,
• stan opatrunków,
• terminy ważności,
• czystość apteczki,
• dostępność instrukcji,
• aktualność wykazu osób,
• oznakowanie,
• dostęp do apteczki,
• uzupełnienie zużytych materiałów po zdarzeniu.

Dobrym rozwiązaniem jest prosta lista kontrolna oraz harmonogram przeglądów, np. raz w miesiącu lub częściej w obszarach podwyższonego ryzyka.

Pierwsza pomoc a ocena ryzyka zawodowego

System pierwszej pomocy powinien wynikać z oceny ryzyka zawodowego. Jeżeli w firmie występują konkretne zagrożenia, organizacja pierwszej pomocy powinna je uwzględniać.

Przykłady:

• przy ryzyku przecięć i ran — odpowiednie opatrunki,
• przy pracy z chemią — płuczki do oczu, instrukcje z SDS, procedury przy kontakcie,
• przy pracy na wysokości — scenariusze urazów i zasady wezwania pomocy,
• przy pracy z prądem — zasady bezpiecznego odłączenia energii,
• przy pracy w magazynie — urazy kończyn, potrącenia, upadki,
• przy pracy w wysokiej temperaturze — omdlenia, przegrzanie, odwodnienie,
• przy pracy zmianowej — dostępność przeszkolonych osób na każdej zmianie.

Dobra organizacja pierwszej pomocy nie jest przypadkowa. Wynika z rzeczywistych ryzyk w firmie.

Pierwsza pomoc a chemia w zakładzie

W firmach stosujących substancje i mieszaniny chemiczne pierwsza pomoc powinna być powiązana z kartami charakterystyki SDS.

Warto sprawdzić:

• jakie scenariusze narażenia mogą wystąpić,
• co zrobić przy kontakcie substancji ze skórą,
• co zrobić przy kontakcie z oczami,
• co zrobić przy wdychaniu par, aerozoli lub pyłów,
• czy potrzebne są płuczki do oczu,
• czy potrzebny jest prysznic bezpieczeństwa,
• gdzie znajdują się SDS,
• czy pracownicy znają procedurę zgłaszania zdarzenia,
• czy osoby wyznaczone do pierwszej pomocy wiedzą, z jakimi substancjami mogą mieć do czynienia.

Nie wystarczy mieć SDS w segregatorze. Informacje z kart charakterystyki powinny być przełożone na praktyczne instrukcje postępowania.

AED w zakładzie pracy — czy warto?

AED, czyli automatyczny defibrylator zewnętrzny, nie jest wymagany w każdym zakładzie pracy. W wielu organizacjach warto jednak rozważyć jego zakup, szczególnie tam, gdzie pracuje dużo osób, występuje praca zmianowa, zakład jest oddalony od służb ratowniczych albo w firmie przebywa wielu gości i podwykonawców.

AED może zwiększyć szanse skutecznej pomocy przy nagłym zatrzymaniu krążenia. Jeżeli firma posiada AED, powinna zadbać o:

• oznakowanie urządzenia,
• dostępność,
• przeszkolenie pracowników,
• regularną kontrolę baterii i elektrod,
• wpisanie AED do instrukcji pierwszej pomocy,
• poinformowanie pracowników, gdzie się znajduje.

Samo kupienie AED nie wystarczy. Urządzenie musi być dostępne i znane pracownikom.

Pierwsza pomoc przy pracy zmianowej

W firmach pracujących zmianowo organizacja pierwszej pomocy wymaga szczególnej uwagi. Nie wystarczy, że osoby przeszkolone są obecne na pierwszej zmianie, jeżeli druga lub trzecia zmiana zostaje bez wsparcia.

Warto sprawdzić:

• czy na każdej zmianie są osoby przeszkolone,
• czy lista osób jest aktualna,
• czy apteczki są dostępne również poza godzinami pracy biura,
• czy pracownicy wiedzą, kogo powiadomić,
• czy portiernia, ochrona lub lider zmiany zna procedurę,
• czy zdarzenia są dokumentowane także w nocy i weekendy,
• czy podwykonawcy pracujący poza standardowymi godzinami są objęci systemem pierwszej pomocy.

System powinien działać zawsze, gdy wykonywana jest praca.

Pierwsza pomoc dla podwykonawców i gości

Podwykonawcy i goście również mogą znaleźć się w sytuacji wymagającej pomocy. Dlatego warto uwzględnić ich w organizacji pierwszej pomocy.

Przed rozpoczęciem pracy podwykonawca powinien wiedzieć:

• gdzie znajduje się apteczka,
• kto jest osobą kontaktową,
• jak wezwać pomoc,
• jakie są numery alarmowe,
• jak zgłosić zdarzenie,
• gdzie znajduje się punkt zbiórki,
• jakie zagrożenia występują w miejscu pracy.

W przypadku prac szczególnie niebezpiecznych warto powiązać pierwszą pomoc z systemem pozwoleń na pracę, JSA, TRA lub instruktażem dla podwykonawców.

Co zrobić po udzieleniu pierwszej pomocy?

Po zdarzeniu nie należy kończyć tematu na udzieleniu pomocy. Firma powinna przeanalizować, co się stało i czy konieczne są dalsze działania.

W praktyce warto:

• udokumentować zdarzenie,
• poinformować przełożonego,
• zabezpieczyć miejsce zdarzenia, jeżeli to konieczne,
• ustalić, czy doszło do wypadku przy pracy,
• uzupełnić zużyte środki z apteczki,
• sprawdzić, czy procedura zadziałała,
• omówić wnioski z osobami odpowiedzialnymi,
• wdrożyć działania zapobiegawcze, jeżeli są potrzebne.

Każde zdarzenie jest okazją do sprawdzenia, czy system pierwszej pomocy działa w praktyce.

Najczęstsze błędy w organizacji pierwszej pomocy

Najczęściej spotykane problemy to:

• brak wyznaczonych osób do pierwszej pomocy,
• osoby wyznaczone tylko formalnie,
• brak aktualnej listy osób przeszkolonych,
• brak osób przeszkolonych na wszystkich zmianach,
• apteczka zamknięta lub trudno dostępna,
• brak oznakowania apteczki,
• niekompletne wyposażenie,
• przeterminowane materiały,
• brak instrukcji pierwszej pomocy,
• brak powiązania z oceną ryzyka,
• brak uwzględnienia zagrożeń chemicznych,
• brak kontroli apteczek,
• brak wiedzy pracowników, co robić w razie zdarzenia,
• brak analizy po udzieleniu pierwszej pomocy.

Wiele z tych problemów można usunąć szybko, ale trzeba regularnie sprawdzać system.

Jak sprawdzić, czy system pierwszej pomocy działa?

Można zacząć od prostego audytu.

Sprawdź:

1. Czy są wyznaczeni pracownicy do udzielania pierwszej pomocy?
2. Czy są przeszkoleni?
3. Czy są dostępni na każdej zmianie?
4. Czy pracownicy wiedzą, kto jest wyznaczony?
5. Czy apteczki są oznakowane i dostępne?
6. Czy wyposażenie apteczek jest kompletne?
7. Czy instrukcja pierwszej pomocy jest widoczna?
8. Czy lista osób odpowiedzialnych jest aktualna?
9. Czy system uwzględnia rzeczywiste zagrożenia?
10. Czy po zdarzeniach apteczki są uzupełniane?
11. Czy pracownicy wiedzą, jak wezwać pomoc?
12. Czy podwykonawcy są informowani o zasadach pierwszej pomocy?

Jeżeli odpowiedź na któreś pytanie brzmi „nie wiem”, to znak, że system wymaga uporządkowania.

Jak pomaga BHPcare?

BHPcare pomaga firmom uporządkować system pierwszej pomocy jako element praktycznego BHP. Nie chodzi tylko o apteczkę, ale o cały proces: od oceny ryzyka, przez wyznaczenie osób, po instrukcje, szkolenia i kontrolę gotowości.

Możemy pomóc w takich obszarach jak:

• audyt systemu pierwszej pomocy,
• przegląd rozmieszczenia apteczek,
• dobór wyposażenia do zagrożeń,
• przygotowanie instrukcji pierwszej pomocy,
• przygotowanie wykazu osób odpowiedzialnych,
• szkolenia z pierwszej pomocy,
• powiązanie pierwszej pomocy z oceną ryzyka,
• procedury postępowania po zdarzeniu,
• wsparcie przy dokumentacji powypadkowej,
• przygotowanie firmy do kontroli PIP lub audytu klienta.

Naszym celem jest stworzenie systemu, który działa w praktyce — wtedy, gdy naprawdę jest potrzebny.

Podsumowanie

Pierwsza pomoc w zakładzie pracy to obowiązek pracodawcy, ale przede wszystkim realny element bezpieczeństwa ludzi. Apteczka, instrukcja i lista osób wyznaczonych mają sens tylko wtedy, gdy pracownicy wiedzą, co robić, gdzie szukać pomocy i kto odpowiada za reakcję.

Dobrze zorganizowany system pierwszej pomocy powinien być dostosowany do rodzaju działalności, liczby pracowników, zmianowości i rzeczywistych zagrożeń.

Potrzebujesz sprawdzić, czy system pierwszej pomocy w Twojej firmie działa prawidłowo? Skontaktuj się z BHPcare — wykonamy audyt, wskażemy braki i pomożemy uporządkować pierwszą pomoc, dokumentację i gotowość do reagowania.